Peru'nun yaban mersini atılımı: İhracatta dünya liderliği ve üretim dinamikleri

Son 15 yılda neredeyse hiç yokken kısa sürede küresel pazarın en büyük ihracatçısı olan Peru’nun arandıno sektörü; bölgesel yoğunlaşma, sertifikasyon ve iklim riskleriyle şekilleniyor.

Peru'nun yaban mersini atılımı: İhracatta dünya liderliği ve üretim dinamikleri

Peru, 2000'lerin başında ihracat sepetinde yer almayan yaban mersinini (blueberry) kısa sürede ana tarım ihracat ürünlerinden biri haline getirdi ve son yıllarda dünya çapında birinciliğe yükseldi. Üretimin başlangıcından bu yana sektörde görülen büyüme hem mali hem de teknik yatırım gerektiriyor.

Erken denemeler ve ilk üretim

Kayda geçen ilk denemelerden biri, 2008'de Arequipa'da yaklaşık 10 hektarlık alanda ve 100.000 bitkiyle başladı; kaynaklar çoğunun dikim sonrası başarısız olduğunu bildiriyor. Midagri'ye göre, bitkinin verimli üretimi toprak ve iklim koşullarında önemli hazırlık ve uyarlama gerektiriyor.

İhracatın hızlı yükselişi

Sektörün ölçümleri farklı kurumlara göre değişse de tırmanış belirgin: Adex verilerine göre Peru, 2010'da yaklaşık 32 milyon ABD doları seviyesinden başlayıp 2018'de 546 milyon doları aşmış ve 2023'te 1.679 milyon dolar düzeyine ulaşmıştır. Midagri ise 2023 için 1.676 milyon dolar civarında bir kayıt bildiriyor; kaynaklar arasında küçük farklar bulunmaktadır.

Üretim, pazar ve sezon dağılımı

Ülke içindeki üretim coğrafyasında La Libertad öne çıkıyor (yaklaşık %46), onu Lambayeque (%29) ve diğer bölgeler izliyor. İhracatın büyük çoğunluğu ağustos-aralık döneminde gerçekleşiyor (yaklaşık %85). 2023'te Peru menşeli yaban mersini 44 ülkeye gönderildi; ABD toplam talebin yaklaşık %57'sini alırken, AB'ye yönelen yüzde 22'lik payın büyük kısmı Hollanda kanalıyla pazarlanıyor.

Hacim, fiyat ve iklim etkileri

İhracat hacminde 2022'den 2023'e gerileme yaşandı: 2022'de yaklaşık 273.000 ton iken 2023'te 207.000 tona indi; bu, kaynakların aktardığına göre yaklaşık %24,2'lik düşüş. El Niño Costero ve Kasırga Yaku gibi iklimsel olaylar üretimi etkiledi; düşen arz uluslararası fiyatları destekleyerek ihracat gelirlerinde artış sağlamış görünüyor.

Çeşitlilik ve sertifikasyon

Midagri, Peru'da yetiştirilen türler arasında V. corymbosum (mavi tip), V. uliginosum (siyah/deniz seviyesine uygun tip) ve V. vitis-idaea (yabanmersini/cranberry) olduğunu bildiriyor. ProArándanos kayıtlarına göre 2016'da 13 olan sertifikalı çeşit sayısı 2022'de 65'e çıktı.

Teknik kontrol ve düzenleyici gereksinimler

Senasa, üretimden paketlemeye kadar sertifikasyon, bitki sağlığı kontrolleri ve gönderi muayeneleriyle ihracat zincirinin kritik bir unsurunu oluşturuyor; her sevkiyat için fitosaniteryal sertifika talep ediliyor. Ayrıca Inacal, yaban mersini için iyi tarım uygulamalarını kapsayan teknik standardı onaylamıştır.

Ekonomik boyut ve gelecek beklentileri

Yaban mersini yetiştiriciliği sermaye yoğun olmakla beraber karlı bir faaliyet olarak değerlendiriliyor. Büyük kıyı şirketleri sektörde dominantken küçük aile işletmelerinin de ortaklık ve ticari vizyonla yer bulabileceği belirtiliyor. Uzmanlar, uygun pazar koşulları devam ettiği sürece üretim kapasitesinin dağlık alanlara (ör. Cajamarca, Ayacucho, Cusco, Arequipa) genişleyebileceğini öngörüyor.

Öne çıkan maddeler

• İlk kayıtlı deneme: Arequipa, 2008 (10 ha, ~100.000 bitki; çoğu başarısız oldu).
• İhracat geliri: 2010 ~32 milyon USD; 2018 >546 milyon USD; 2023 ~1.676–1.679 milyon USD (kurumlara göre farklılık mevcut).
• İhracat hacmi: 2022 ~273.000 ton → 2023 ~207.000 ton (yaklaşık %24,2 düşüş).
• Üretim yoğunluğu: La Libertad %46, Lambayeque %29; sezon ağırlığı Ağustos–Aralık (%85 civarı).
• Sertifikasyon: 2016'da 13 olan sertifikalı çeşit sayısı 2022'de 65'e çıktı; Senasa ve Inacal düzenleyici rolleri sürüyor.

Bu özet, kaynakta yer alan verilerden derlenmiştir. Sayısal farklılıklar kaynak kurumlar arasında bildirilen rakamlardan kaynaklanmaktadır.